3. Umysł i Ewolucja

Dlaczego świat jest taki, jaki jest? Prosta odpowiedź brzmi:
Wszystko jest takie, jakie jest, bo takie się zrobiło.
Nie wystarczy zrozumieć mechanizm działania mózgu, trzeba poszukiwać przyczyn, dla których pewne funkcje się rozwinęły.
Czy to znaczy, że można na drodze symulacji stworzyć inteligencję od nowa? Wątpliwe, przyczyn nie da się odtworzyć, ewolucja mogła przebiegać całkiem inaczej ...

3.1. Kosmiczny kalendarz - orientacyjne daty

Załóżmy, że 1 mld lat = ok. 30 dni, co z grubsza odpowiada wiekowi Wszechświata (ok. 13.7 mld lat, z błędem rzędu 0.2 mld);
1,4 mln lat = 1 godzina, 23000 lat = 1 minuta, 386 lat = 1 sek.

01.01 13.7 mld lat Wielki Wybuch: powstanie Wszechświata.
............................................
07.0113 mld latPowstała Droga Mleczna, ok. 400 mld gwiazd powstało ze skupiska wodoru.
............................................
03.084.6 mld lat Powstanie Układu Słonecznego, najstarsze meteoryty.
01.094-4.5 mld latPowstanie planet, w tym Ziemi, z popiołu po supernowych; tabela stratygraficzna.
09.103.8 mld lat Kończą się kataklizmy, najstarsze skały na Ziemi, ślady skamieniałych bakterii, chromosomy.
16.093.5 mld latWirusy, bakterie prekariotyczne i mechanizm fotosyntezy (Sinice).
01.102-3 mld latAtmosferę Ziemi zatruwa tlen, 1.8 mld lat temu było go już ok. 15%.
08.111.8 mld latRozwijają się komórki z jądrem (Eukaryota).
17.111.5 mld latPojawiają się organizmy dwupłciowe.
............................................
06.12800 mln latKoniec wielkiego zlodowacenia (Ziemia-śnieżka).
13.12600 mln latMetazoa, organizmy wielokomórkowe (gąbki, ukwiały, robaki).
15.12570 mln latKambr: początkowo plankton, sinice, glony, trylobity, archeocjaty (organizmy morskie), później eksplozja form życia, powstają główne typy organizmów.
16.12490-450 mln latOrdowik, rozwój flory, głowonogi, 438 mln lat temu wymarło 85% wszystkich gatunków.
19.12440-420 mln latSylur: rośliny wychodzą na ląd, pierwsze kręgowce - bezszczękowce i ryby; wymieranie.
20.12420-360 mln latDewon: paprocie, widłaki, skrzypy, stawonogi, ryby dwudyszne i pierwsze zwierzęta lądowe; 364 mln lat temu wymarło 83% wszystkich gatunków.
21.12360-300 mln latKarbon: rośliny szpilkowe, owady skrzydlate, płazy, gady.
23.12300-250 mln latPerm: drzewa iglaste, miłorzębowe, gady ssakokształtne; 250 mln lat temu wymarło 90% organizmów morskich, przeszło 60% rodzin gadów i płazów, 30% rzędów owadów.
25.12250-200 mln latTrias: pierwsze dinozaury - gady królują na Ziemi przez następne 4 dni i pod koniec okresu małe ssaki; 200 mln lat temu wymarło 80% gatunków morskich.
26.12200-150 mln latJura: wielkie gady wodne i lądowe, pierwsze ptaki (archeopteryks) i prawdopodobnie ssaki.
27.12150-65 mln lat Kreda: ssaki łożyskowe, wielkie wymieranie ok 75% gatunków (meteor?).
30.1265-28 mln latPaleogen: koniec dinozaurów, wielkie wymieranie gatunków, rozwój ssaków i roślin okrytonasiennych.
31.1228-7 mln latMiocen: jest już większość obecnie istniejących rodzin ptaków i ssaków, niektóre ssaki wracają do wody, pojawiają się drapieżniki i małpy człekokształtne.
31.127 mln latPraformy ludzkie, szybki rozwój mózgu, zmiany klimatyczne powodują częste zmiany ekosystemu.
31.122 mln latRozwój mózgu (encefalizacja), kamienne narzędzia;
Homo sapiens sapiens - przed 5 minutami;
ostatnia epoka lodowcowa, cywilizacja, rolnictwo to 10-12 tys. lat, czyli ostatnie 30 sekund,
spisana historia ludzkości to ostatnie 10 sekund roku.

Inne przykłady historii życia (Wikipedia), lub universe timeline, krótka historia świata.
Kalendarze holoceński dodaje 10.000 lat do obecnego roku, z grubsza mierząc czas rozkwitu cywilizacji od końca epoki lodowcowej (około 12.000 lat temu).
Przez ostatnie 2 mln lat aż 90% czasu było w Europie zimno, większość pokryta była lodem.

Czemu co ok. 26 mln lat wymierały większośc gatunków? Mógły to spowodować duże meteoryty, albo planetoidy, i powstające w wyniku tego superwulkany.


Karol Darwin, O pochodzeniu gatunków, 1859 rok.
Biologia bez ewolucji nie ma sensu; ewolucja krytykowana jest przez tych, którzy jej zupełnie nie rozumieją.
Dlaczego mamy tyle samo kręgów szyjnych co żyrafa i kret? Które zwierzęta mogą zastąpić człowieka w badaniach medycznych?
Żadna inna teoria na takie pytanie nie odpowie: biologia ma sens tylko w świetle ewolucji.

Zasady, na których opiera się proces ewolucji:

  1. Konieczne są wzorce, np. geny, memy lub ciągi bitów.
  2. Konieczna jest możliwość powielania wzorców.
  3. Wzorce czasami powielane są z błędami lub ulegają zmianom (mutacjom).
  4. Organizmy, powstające w oparciu o wzorce, konkurują ze sobą.
  5. Zmienne środowisko faworyzuje pewne organizmy (dobór naturalny).
  6. Tylko niektóre organizmy przetrwają do wieku reprodukcyjnego i ich wzorce zostaną skopiowane.

Modele komputerowe pokazują, jak nieznacznie większa przydatność pewnych cech budowy ciała (np. obecność plamki reagującej na światło) może w ciągu kilkuset pokoleń doprowadzić do wykształcenia złożonych organów, takich jak oko, na wiele sposobów.

Przyczyny okresowego wielkiego wymierania i dużej śmiertelności organizmów w początkowym okresie życia to zmienność klimatyczna, drastyczne zmiany ekosystemu (np. pojawienie się tlenu w atmosferze), działalność wulkaniczna, upadki asteroid, ruch kontynentów, oraz konkurencja między gatunkami.
Te czynniki, oraz wielka presja na zajmowanie wolnych nisz ekologicznych i lepsza adaptacja do nowych warunków spowodowały wymarcie 99% gatunków istniejących na Ziemi!
W pierwszym przybliżeniu wszystkie gatunki już wymarły ... a na naszych oczach wymiera reszta.

Kilka często zadawanych pytań, wynikających z braku zrozumienia teorii ewolucji:

  1. Człowiek jest zbyt złożony by mógł powstać przypadkiem: potrząsając worek z kośćmi nigdy nie ułożymy szkieletu.
    Oczywiście, że nie ułożymy. Ewolucja nie jest dziełem przypadku, tylko wynikiem doboru naturalnego, skomplikowanych oddziaływań.

  2. Oko, ucho lub skrzydło jest przydatne dopiero w ostatecznej formie.
    Nieprawda, chociaż w sprawie oka nawet Darwin miał początkowo wątpliwości. Zwierzęta mają 9 różnych typów oczu (por. różnice u owadów, ślimaków, ryb i ssaków), powstały one około 40 razy niezależnie w wyniku ewolucji.
    Dlaczego ucho ma taką dziwną budowę? Ucho, z kowadełkiem, młoteczkiem i resztą aparatu słuchowego, powstało z kości szczęki gadów, które opuszczają szczękę by wyczuwać wibracje.

  3. Nie było dostatecznie dużo czasu, by mogły powstać nowe gatunki.
    Modele pokazują, że soczewka rybiego oka mogła powstać z komórek światłoczułych w czasie krótszym niż 0.5 mln lat. Wielkie okresy wymierania zwalniały liczne nisze ekologiczne.

  4. Dlaczego powstały naczelne a nie inne zwierzęta? Może jednak był inteligentny projekt?
    Trąba słonia jest niezrównana ... czyli wszystko jest cudem. Nie ma "teorii" inteligentnego projektu, bo niczego konkretnego to nie wyjaśnia, nie pozwala formułować szczegółowych pytań anie dawać na nie odpowiedzi. Teoria inteligentnego spadania znana od czasów Newtona, głosi, że wytłumaczenie grawitacji wymaga zewnętrznego, inteligentnego bytu, ale czy powinna być nauczana jako alternatywna w szkołach?

Ernest von Häckel zauważył (1866) podobieństwo rozwoju embrionalnego wszystkich zwierząt.
"Rozwój ontogenetyczny (formy osobnika) powtarza rozwój filogenetyczny (ewolucyjne zmiany gatunków)", głosi jego teoria rekapitulacji.
Jest to pozorne podobieństwo, bo związki onto i filogenetyczne są znacznie bardziej skomplikowane, ludzki zarodek nie przechodzi przez wszystkie etapy filogenezy.
Jest zaledwie około 20 planów budowy organizmu, np. grzybów, stawonogów, mięczaków, roślin, owadów, gadów, ssaków itp.
Miliony gatunków to wariacje na niewielką liczbę tematów. Trudno jest zmienić raz ustalony podstawowy plan genetycznej synchronizacji funkcji życiowych - wynika to z hierarchicznej natury kontroli genetycznej.

Niewielkie różnice w porządku i czasie włączania się poszczególnych genów w sieci interakcji wywołują duże różnice w budowie i w zachowaniu się organizmów.
Taksonomia lub systematyka molekularna znacznie ulepszyła metody tworzenia drzew filogenetycznych.

Algorytmy ewolucyjne, algorytmy genetyczne pozwalają na komputerowe symulowanie uproszczonych procesów ewolucji.
Sztuczne życie to dziedzina pokazująca rozwój całych populacji ewoluujących sztucznych żyjątek. Idee ewolucyjne pomagają w uczeniu się systemów sztucznych.

W 1896 roku James Mark Baldwin zauważył, że procesy uczenia się wpływają na zwiększenie szans przeżycia, ewolucja kulturowa może więc zmienić ewolucję biologiczną.
Zachowania wyuczone mogą w dłuższym okresie czasu stać się zachowaniami instynktownymi, są więc przekazywane z pokolenia na pokolenie; przypomina to dziedziczność według Lamarcka (i Łysenki), chociaż mechanizm przekazu nie jest związany z dziedziczeniem.
Bibliografia efektu Baldwina jest spora.

Ewolucja dzieje się na naszych oczach.
Legenda o japońskim klanie Heike, który przegrał (w 1185 r) z klanem Minamoto, a duch samurajów Heike wszedł w ciała krabów; od tego czasu rybacy wyrzucali do morza kraby z plamami na grzbiecie przypominającymi ludzkie twarze i mamy teraz japońskie kraby (Heike-gani) z całkiem ładnymi wizerunkami twarzy!
Ćmy szybko ewoluują w halach przemysłowych; bakterie zmieniają się najszybciej.

Liczne gatunki psów i innych udomowionych zwierząt powstały w ciągu ostatnich 30.000 lat, prawdopodobnie początkowo były to wilki podobne do Husky.
Patrząc na wilki, przodków psów, trudno byłoby sobie wyobrazić, że tak szybko powstaną bernardyny, chihuahua czy pudelki. Rasy małych psów powstały w wyniku mutacji jednego genu.
Wilki żyły z praludzmi już około 135.000 lat temu.
Ko-ewolucja człowieka i wilka: człowiek upodobnił sie do wilka dzięki jego udomowieniu.

Niektóre cechy organizmu mogą być przypadkowe, inne są istotne dla przeżycia.
Wśród cech koniecznych do przetrwania wyróżnia się cechy sprzyjające doborowi płciowemu: może to być pokaz inteligencji, jak u altanników, lub pawi ogon. Do czego taki wielki i ciężki ogon jest przydatny? Paw pokazuje, jakie ma silne geny, pomimo takiego ogona dobrze sobie radzi, każda samica powinna to docenić.
Trudno dociec, jakie znaczenie mają niektóre cechy, bo warunki życia zmieniały się szybko i takie cechy mogły być kiedyś przydatne.

Przykład koewolucji: paski zebry i muchy tse-tse.
Dlaczego zebry mają paski? Najbardziej prawdopodobna teoria jest taka:
Rozkład pasków zebr różni się w różnych częściach Afryki.
Zebry przybyły na tereny afrykańskie około 2 milionów lat temu, bydło ponad 10 mln lat.
Zebry nie są odporne na ukąszenia much tse-tse, bydło zdążyło się uodpornić ewoluując jednocześnie z muchami.
Ukąszenia much tse-tse wywołują panikę wśród zebr i obojętność u bydła.
Oko złożone (fasetkowe) muchy nie widzi pasiastej zebry przez falujące powietrze.
Paski są też przydatne do rozpoznawania się i koordynacji ucieczki w grupie; jest więc wiele współdziałających czynników.

Literatura

  1. Calvin William, Jak myśli mózg. Wydawnictwo CIS, Warszawa 1997
  2. Dawkins Richard, Ślepy Zegarmistrz. PIW, W-wa 1994
  3. Dawkins Richard, Samolubny gen. Prószyński i Ska, Warszawa 1996
  4. Dawkins Richard, Wspinaczka na szczyt nieprawdopodobieństwa, Prószyński 1998
  5. Jarred Diamond, Trzeci szympans (PIW 1992)
  6. Leakey Richard, Pochodzenie człowieka. Wydawnictwo CIS, Wwa 1995
  7. Shreeve James, Zagadka neandertalczyka. W poszukiwaniu rodowodu współczesnego człowieka. Prószyński 1998.



3.2. Czy zwierzęta mają umysły?


Co oznacza mieć umysł? Jeśli mieć umysł "oznacza możliwość do nauczenia się operowania symbolami w taki sposób, by własna aktywność nadawała im znaczenie i czyniła je symbolami", to taniec pszczół może spełniać takie kryterium.

O istnieniu umysłów innych ludzi wnioskujemy na podstawie ich zachowania.
Obserwacje zwierząt prowadzone przez etologów pozwalają zrozumieć świat zwierząt.
Obraz świata tworzący się w umysłach zwierząt i ludzi jest całkiem odmienny.

"Genom, w ogóle układ chromosomów, zawiera wręcz niewiarygodnie bogatą skarbnicę informacji, które zostały nagromadzone wskutek przebiegu w najwyższym stopniu pokrewnego uczeniu się metodą prób i błędów". (Konrad Lorenz).

Instynkt zwierząt, czyli wrodzona predyspozycja do pewnych zachowań, to mikroprogramy w mózgu.
Można je wyzwolić pobudzając prądem fragmenty śródmózgowia, lub zmienić instynkty przeszczepiając embrionom fragmenty mózgu innego gatunku - tworząc chimery.
Chimery kurczaków i japońskich przepiórek (1997): postawa i sposób nawoływania zamienia się jeśli przeszczepić fragment śródmózgowia i fragment tylnej części pnia mózgu.
Przeszczep przedniej części śródmózgowia wywołuje preferencje do reakcji na głos ptaka od którego przeszczepiono komórki. Chimera chodziła jak kurczak ale wydawała i reagowała na odgłosy przepiórki. Mózgi muszą być dostatecznie podobne by transplantacja się udała.

Na uniwersytecie Sun Yat Sena stworzono chimery różnych gatunków gryzoni wykorzystując komórki macierzyste.

Geep = koza + owca, wyhodowana w 1984 roku, zmieszane komórki na poziomie embrionalnym, ma kawałki skóry z sierścią i kawałki z wełną.
Naturalnie poczęte chimery to liger = lew + tygrysica, oraz tigon = lwica + tygrys.
Chimery ludzkie? Człowiek + królik, na razie tylko na poziomie komórek ... ale opisano ponad 30 przypadków ludzi, którzy mają niektóre narządy z innymi chromosomami niż pozostałe, co może się zdarzyć w wyniku podwójnego zapłodnienia.

Złożoność form zachowania wyraźnie rośnie wraz ze wzrostem stopnia złożoności mózgu.
Normalne ludzkie zachowania są znacznie bardziej złożone niż zwierzęce, ale można dostrzec podobne formy zachowań i podobny poziom złożoności u różnych zwierząt i ludzi cierpiących na różne formy niedorozwoju mózgu.

Długoletnie obserwacje zachowania orangutanów (Carel van Schaik) doprowadziły do przekonania, że kluczową rolę w rozwoju ich inteligencji pełni kultura, czyli umiejętność uczenia się od innych przez obserwację.
Rozwój neuronów lustrzanych, pozwalających na imitacje, może być kluczem do powstania inteligencji, chociaż złożone życie społeczne i zmiany klimatyczne, wymuszające szukanie nowych sposobów na przeżycie też grało tu rolę.

Zaskakujące wyniki z papugą żako o imieniu Alex osiągnęła Irene Pepperberg: papuga nauczyła się rozpoznawać pięćdziesiąt przedmiotów, rozróżniać siedem kolorów, pięć geometrycznych kształtów, nazywać relacje przestrzenne, oraz liczyć do sześciu, posługując się w sensowny sposób 150 słowami.
Arielle, wielka papuga Ararauna, zna około 4000 zwrotów; Another Kind of Mind: A Talking Bird Masters English, Arielle Publishing, 2007.
Fundacja Alexa i mówiące ptaki.

Julia Fischer z German Primate Center nauczyła Rico, psa rasy collie, odróżniać nazwy 200 zabawek, które potrafi przynieść; rozumie też prostą składnię (Word Learning in a Domestic Dog: Evidence for "Fast Mapping," by J. Kaminski, J. Call and Julia Fischer, Science, June 8, 2004).
Dialekty i rozwinięty język komunikacji piesków preriowych zbadał Con Slobodchikoff: różne okrzyki alarmowe odpowiadają różnym rodzajom drapieżców; okrzyki zmieniają się w zależności od rozmiaru, koloru i szybkości poruszania się zagrożenia; odgrywanie tych okrzyków prowadzi do specyficznych reakcji ucieczki;



3.3. Możliwości umysłowe naczelnych.

Istnieje ponad 400 gatunków małp naczelnych, w tym 3 człowiekowate (antropoidalne), najbliżej spokrewnione z człowiekiem: orangutany w jednej podrodzinie, i szympansy (dwa podgatunki), goryle oraz ludzie w drugiej podrodzinie, oraz liczne wymarłe gatunki pokrewne.

Podobieństwo genetyczne człowiekowatych, w procentach:

Sz. pospolity Sz. bonobo Człowiek Goryl Orangutan
Sz. pospolity100 99.3 98.8 97.6 96.4
Sz. bonobo99.3 100 98.4 97.7 96.4
Człowiek 98.4 98.4 100 97.6 96.5
Goryl 97.6 97.7 97.7 100 96.5
Orangutan 96.4 96.4 96.4 96.5 100

Podobieństwo określa się w skomplikowany sposób różnymi metodami, za pomocą tempa mutacji, "zegara" DNA, mitochondrialnego DNA, zmian pojedynczych geny, zmiany sekwencji amniokwasów w białkach, jak również na podstawie wykopalisk, a więc takie tabele dają tylko bardzo przybliżone porównanie.
Genom człowieka i szympansa różni ok. 35 mln polimorfizmów pojedynczych nukleotydów (SNP, single nucleotide polymorphism).
Ok. 76% dokładnie zbadanych sekwencji ludzkiego genomu różni się w 1.2% SNP od szymapnsa.
Ok. 3% różnic genomów to usunięcia i powtórzenia, ale tylko niewielka część tych różnic ma wpływ na budowę organizmu; mniej niż połowa zmian nastąpiła u człowieka, nieco więcej u szympansa.
Zgodność DNA między małpami człekokształtnymi i innymi to znacznie mniej, około 92.7%.

Rodzina małp człekokształtnych dzieli z ludźmi około 97% DNA i wykazuje zdolności do komunikacji symbolicznej i prostych zachowań kulturowych.
W rozwoju mózgu szympansa jest o 3 podziały neuronów mniej niż u człowieka, w efekcie jest kora jest 8 razy mniejsza i zdolności intelektualne odpowiednio mniejsze.
Za zmienność dziedziczną człowieka i innych gatunków odpowiadają drobne zmiany, rzędu 0.2% nukleotydów, z tego 85% to SNP.
Zmiany w sekwencjach regulatorowych genów mogą mięc dalece idące konsekwencje dla budowy mózgu, białek z któryc składają sie komórki glejowe i neurony, szybkości przewodzenia imulsów i liczby synaps, a więc również dla inteligencji.

Szympansy oddzieliły się od przodków człowieka ok. 6 mln lat temu, goryle ok. 7 mln. lat temu, a człowiekowate od małp ogoniastych 35 mln lat.
Ze względu na podobieństwa budowy ciała i struktury DNA biolodzy nazwali człowieka "trzecim szympansem".

"Teoria umysłu", pozwalająca dziecku w wieku 4-5 lat spojrzeć na świat z czyjegoś innego punktu widzenia (i przekonywująco kłamać, by manipulować rodzicami), jest już unikalną cechą człowieka.

Mowa wykracza poza prosty system sygnalizacji, znany zwierzętom.

Czy mowa musi być liniowa? Być może istnieje język obrazowy u delfinów?
Czy echosonda pozwala przesyłać im obrazy?

Próby uczenia szympansów języka migowego (ASL)kończą się na maksymalnie 200-250 symboli, konstrukcje zdaniowe mają do 7 znaków.
Szympansy porozumiewają się językiem migowym między sobą i z ludźmi.
Wyniki badań nad używaniem języka migowego do komunikacji z małpami znalazły interesujące zastosowania w opiece nad dziećmi autystycznymi.

Szkoła "skokowa" pochodzenia języka: tylko człowiek ma "instynkt języka".
Szkoła "stopniowa": język człowieka to udoskonalona forma komunikacji zwierzęcej.
Czy mowa małp to tylko syndrom "mądrego Hansa"? Koń Hans, żyjący na początku XX wieku, potrafił dodawać i literować wyrazy, przekonał o tym grono ekspertów. Znaki dawał mu podświadomie jego właściciel.
Koń nie nauczył sie dodawać, ale zrobił coś, czego nie potrafią ludzie, zauważył subtelne zmiany zachowania. Inteligencja zwierząt w jednym obszarze przekracza ludzką, a w innych jest daleko w tyle.

Sama reakcja na polecenie nie wystarczy. Czy małpy mogą zrozumieć składnię?

Kanzi, szympans-pigmej (bonobo), rozumie całkiem złożone polecenia przekazywane mu przez słuchawki. Np. na pytanie "Czy możesz tak zrobić by pies ugryzł żmiję?", którego nigdy nie słyszał, Kanzi znalazł psa-zabawkę i włożył w jego pysk żmiję-zabawkę, zamykając pysk psa swoją reką. W teście złożonym z 600 skomplikowanych gramatycznie pytań jego zachowania były w 74% poprawne.
Kanzi nauczył się rozbijać kamienie by tworzyć ostre krawędzie i używać ich do otwierania skrzynek.
Inne szympansy, które nauczono porozumiewania językiem migowymi i za pomoca symboli na tablicy to Washoe, Vicki, Sarah i Nim Chimpsky; kilka innych nie udało się wiele nauczyć.
Nie wydaje sie by poziom szympansa mógł przekroczyć poziom dwulatka. Pewne sukcesy odniesiono też z gorylem Koko i orangutanem Chantek.

Szympansy robią sobie proste narzędzia, zarówno "wędki" do wyciągania termitów, jak i dzidy (zaostrzone kije) do polowania.

Szympansy potrafią planować przyszłe działania. Szympans Santino z Zoo w Furuvik zbierał przed otwarciem ZOO kamienie, by dużo później rzucać nimi w turystów.
M. Osvath, Spontaneous planning for future stone throwing by a male chimpanzee. 19(5), R190-R191, 2009. Current Biology 2009.

Literatura:
Język u zwierząt.
G. Temple, C. Johnson, Animals in Translation, Using the Mysteries of Autism to Decode Animal Behavior. Harvest Books 2006.

Inteligencja społeczna

Szympansy:

Film PBS Nova, pokazywany przez National Geographic, "Małpa geniuszem" (Ape Genius) pięknie ilustruje wyniki badań nad szympansami.
Problemem człowieka i w znacznie większym stopniu małp człekokształtnych jest regulacja emocjonalna, duża impulsywność, brak motywacji, brak wzajemnej stymulacji emocjonalnej.
Mają słabo rozwiniętą teorię innych umysłów.
Nie wskazują, nie podążają wzrokiem za wskazówkami, nie mają potrzeby dzielnia się odkryciami z innymi.

Klikę pawianów w ZOO w Bronx cechuje wysoka inteligencja społeczna.
Przykład z książki Vitusa Dröschera: wyrafinowane formy powitań, intrygi, walka o władzę, kliki, etykieta "dworu" przywódcy, taktyczne oszustwa, radości i stresy, konieczność odreagowania, instytucja "chłopca do bicia", pomaganie silniejszemu, sojusze i zdrady, bunty i rewolucje.
Propozycja dyskutowana na Nowej Zelandii uznania antropoidów za "osoby" w sensie prawa, Projekt Wielkich Małp porównuje ich sytuację do umysłowo upośledzonych.

Samoświadomość u zwierząt: eksperymenty z lustrami prowadzone przez Gordona Gallupa świadczą o zdolności rozpoznawania siebie. W czasie snu umieszcza się bezwonną plamę na ciele zwierzęcia i obserwuje jego zachowanie przed lustrem, w którym zwierzę sie wcześniej oglądało.
Test przeszły szympansy (zwykłe i bonobo), orangutany, delfiny, gołębie i ludzie od drugiego roku życia. Goryle unikają kontaktu wzrokowego uznając to za działanie agresywne, ale Koko też przeszła test.
Delfiny są zainteresowane plamami narysowanymi na nich, ale nie oglądają się wzajemnie - mało zwracają uwagę na swój wygląd.
Ptaki wykazują zaskakująco ciekawe zachowania, zdolność do używania narzędzi, np. kruki japońskie zrzucają orzechy na szosę by je rozjechały samochody.

Zwierzęta - od mrówek po szympansy - nie tylko walczą o terytorium ale prowadzą zorganizowane działania wojenne.
Mit "szlachetnego dzikusa" jest fikcją, normy nieagresywnego współżycia są akceptowane powoli, ale widać tu pewien postęp (więcej w 5.5).

Hipokrytyczny stosunek ludzi do zwierząt.
Wysoka inteligencja świń - wyższa niż psów - nie chroni ich przed złym traktowaniem.
Psy potrafią za to lepiej nam się podlizywać (odczytywać ludzkie intencje), więc są rzadko zjadane.

Literatura

  1. V. B. Dröscher, Reguła przetrwania (PIW, Warszawa 1982)
  2. J. Goodall, Przez dziurkę od klucza. 30 lat obserwacji szympansów (Prószyński i Ska 1995)
  3. E. Sue Savage-Rumbaugh, Roger Lewin, Kanzi: The Ape at the Brink of the Human Mind (John Wiley & Son 1996)
  4. J. Bonner, The Evolution of Culture in Animals (Princeton University Press, Princeton 1980)




3.4. Paleoantropologia umysłu.

Praprzodkowie człowieka - ale co należy uznać już za człowieka?
Ramapithecus, człekopodobny, jest praprzodkiem orangutana.
Wspólny przodek hominidów i małp naczelnych żył ponad 7 milionów lat temu.
Są dowody na mieszanie się genów pra-ludzi i szympansów około 5.5 mln lat temu.

99% procent czasu człowiek żył na sawannie, przez miliony lat był myśliwym-zbieraczem; dopiero od 10.000 lat, po ostatnim okresie lodowcowym, zaczął prowadzić rolniczy tryb życia.

Najstarszy hominid: Ardipithecus ramidus, szczątki czaszki, 4.4 mln lat, dwunożny, ok. 120 cm.
Australopithecus anamensis, 4.2-3.9 mln lat, między człowiekiem a małpą.
Australopithecus afarensis, 3.9-3 mln lat, dwunożnym, płaski nos, cofnięt podbródek, małpia twarz, 375-550 cm3, ludzkie zęby, 150 cm.
Australopithecus africanus, 3-2 mln lat, 420-500 cm3
Australopithecus aethiopicus, 2.6-2.3 mln lat, tylko jedna czaszka.
Australopithecus robustus, 2-1.5 mln lat, ok. 530 cm3, pierwsze narzędzia?
Australopithecus boisei, podobny do robustus
Homo habilis, 2.4-1.5 mln lat, ogólnie podobny do australopiteków, ale 500-800 cm3, bardziej ludzki, narzędzia, mowa (ślady ośrodka Broki), 130 cm, 45 kg.
Homo erectus, 1.8-0.3 mln lat, 750-1225 cm3, silny, żył w Afryce i Azji, używał już ogień.
Homo sapiens (archaiczny), 500-100 tys. lat, 1200 cm3, kształt czaszki przypomina ludzki, czoło cofnięte, brwi wysunięte.
Homo sapiens neanderthalensis, 230-35 tys. lat, 1450 cm3, ok. 168 cm, grube kości, robili narzędzia, broń, rozwinęli kulturę, chowali zmarłych.
Homo sapiens sapiens: wczesny ok. 120.000 lat, 1100-1400 cm3, współczesny około 40.000 lat temu, kultura Cro-Magnon, narzędzia z kości i rogu, rzeźba, dekoracje, malunki na ścianach jaskiń, paciorki, figurki z gliny, muzyczne instrumenty.

Historia praczłowieka znana jest stosunkowo dobrze. Prawdopodobnie były inne człeko-podobne gatunki, ale przegrały konkurencję z człowiekiem współczesnym, np. odkryty w 2004 roku na wyspie Flores mały homo florensis, wymarł 12.000 lat temu.
Neandertalczycy zniknęli ok. 35-30 tys. lat temu (najmłodszy znaleziony szkielet liczy 37.000 lat), prawdopodobnie nie nosimy ich genów.
34.000 lat temu zanikł Homo erectus.
Człowiek współczesny prawdopodobnie krzyżował się z innymi gatunkami, znane są szkielety mieszańców.

Kulutra aszelska istniała od 1.5 mln lat do ok. 50.000 lat temu.

Nawet niewielka przewaga jednego gatunku, zajmującego tą samą niszę ekologiczną wystarcza, by po kilku tysiącach lat pozostał tylko jeden.
Przykłady: torbacze Ameryki Południowej, wytępione całkowicie przez gatunki przybyłe z północy w ciągu kilku tysięcy lat. Wytępienie wielkich ptaków, np. dodo i moa, prawdopodobnie było wynikiem pojawienia się ssaków.

Ostatnie 100,000 lat: delikatniejsze zęby i kości, w porównaniu z okresem górnego paleolitu (30,000 lat) ok. 20-30%.
Im większy mózg, tym bardziej przetworzona żywność i potrzebna mniejsza siła fizyczna.
Tendencje w ostatnich 30.000 lat (G. Cochrane, J. Hawkins): zwiększa się procent białej materii (więcej połączeń w stosunku do liczby neuronów), zwiększa się obszar czołowy a całkowita objętość może nieznacznie zmaleć (optymalizacja kształtu przy fizycznych ograniczeniach związanych z narodzinami).

Zmiany genetyczne mogą ludzi cofnąć do wczesnego poziomu ... zespół Uner Tan, zanotowany w południowej Turcji , to brak dwunożnej lokomocji, prymitywna mowa, poważny niedorozwój.
Zmiany genetyczne nadal zachodzą: gen MCPH1 mikrocefalin, a zwłaszcza haplotyp D, świadczy o tempie zmian komórkowych.

Ewolucja mózgu człowieka: wielki skok nastąpił 100.000 lat temu. Co go spowodowało?

Teoria Williama Calvina (z książki The Throwing Madonna): rzucanie ostrymi kamieniami w stada zwierząt wymaga dużego mózgu.
Służył do tego paleolityczny pięściak (tłuk pięściowy), odłupany z krzemienia lub innych twardych skał.
Obrabianie kamienny narzędzi nie jest łatwe, chociaż można tego nauczyć szympansa. Przy okazji pociągnęło to za sobą rozwój innych uzdolnień, łącznie z gramatyką i muzyką.
Małpy naczelne nie potrafią precyzyjnie rzucać, ale chłopcy często rzucają kamieniami do celu ...

Dwunożność - 5-10 mln lat, narzędzia 2 mln lat, ogień - 700.000 lat temu.
Zbieracko-myśliwska kultura mustierska w Afryce - 200.000 lat.
Hipoteza "mitochondrialnej Ewy" - wszyscy ludzie współcześni wywodzą się od jednej populacji afrykańskiej sprzed 150.000 lat, ale to tylko nieprzerwana linia żeńska, męskie mogły być różne.

Oceny kiedy ludzie mieli wspólnego pra...pradziadka pokazują, że było to zaledwie 5-15 tys. lat temu.
Projekt Genographics, National Geographic: zbadaj swoją odległą przeszłość.
Atlas migracji ludzi z projektu Genographics.

Sztuka paleolityczna sprzed 30-40.000 lat: malowidła z Altamiry uznawane były przez 20 lat za mistyfikację; przedstawienia symboliczne w sztuce poprzedzały realizm.


Produkcja narzędzi z kamienia, rogu i kości.
Instrumenty muzyczne i dobra akustyka jaskiń sprzyjała zabawom z dźwiękami.
80% malowideł sztuki jaskiniowej pochodzi z czasów kultury magdaleńskiej, 18-11.000 lat temu. Przedstawiają zwierzęta, płaskorzeźby ludzi, hybrydy ludzi i zwierząt - może to wizje, jak w kulturach szamańskich?

Rozwój mózgu w okresie płodowym i w dzieciństwie jest bardzo szybki.
Ssaki zużywają muszą kilkadziesiąt razy więcej energii niż gady.
Mózg ma tylko 2% masy ciała, ale zużywa 20-25% energii.
Duży mózg wymaga obfitości pożywienia.
Konieczne było odpowiednie pożywienie, polowania by przetrwać zimę.
Mięsożercy mogą żyć na dowolnym dostatecznie dużym obszarze, roślinożercy są ograniczeni terytorialnie.

Duży mózg to duży kłopot (K. Vonnegut, Galapagos).
Wielkie rozmiary mózgu noworodka wymagały poszerzenie miednicy, jedynie u człowieka występujące bóle porodowe oraz wyjątkowo długi okres dojrzewania.

Medycyna ewolucyjna

Jaki jest sens bólu zęba? Odpowiedź jest możliwa tylko w kontekście ewolucyjnym.
Dlaczego istnieją wirusy i dziedziczne choroby? Czemu ewolucja ich nie wyeliminowała?
Niestety przeciwnik jest inteligentny ... ale czasami choroby mają pozytywne strony i ujawniają się stosunkowo późno. Np. pozytywne spojrzenie na zaburzenia uwagi lub na schizofrenię.
Medycyna ewolucyjna odkryła, że choroby dziedzicznie przekazywane mają czasem pozytywne własności, np. najczęstsza z nich hemochromatoza (nadmierne wchłanianie żelaza), daje częściową odporność na dżumę oraz gruźlicę, a choroby te dziesiątkowały populację w Europie.
Mutacja genu apoE4 jest rozpowszechniona na północy Europy, podwyższa poziom cholesterolu ale pozwala na sprawniejszą produkcję witaminy D.

Niektóre dolegliwości są rezultatem wczesnej ewolucji, która nie cofa się i nie projektuje organizmu od nowa.

O przeszłości człowieka można też wnioskować na podstawie archeoparazytologii, czyli rozwoju jego pasożytów.
Człowiek utracił owłosienie, co zmniejszyło szansę pasożytów, które przyczepiają się do zwierząt.
Na człowieku żyją trzy rodzaje wszy, w tym odzieżowe, co pozwala ocenić, że homo sapiens zaczął używać ubrania 40-70 tysięcy lat temu.
Ewolucja człowieka nie wydaje się wcale bardziej zaskakująca niż ewolucja żyrafy, słonia czy delfina, a powiększenie mózgu od makaka do szympansa porównywalne z powiększeniem od szympansa do człowieka.

Sharon Moalem, J. Prince, Survival of the sickest. A Medical Maverick Discovers Why We Need Disease. HarperLuxe 2007.
Neil H. Shubin, Nasze zimnokrwiste ciała. Świat Nauki 2/2009.
Marcin Ryszkiewicz, Nieodłączni towarzysze. Świat Nauki 2/2009.

Dlaczego mamy tylko dwie płci?
Organizmy jednopłciowe są w większości prymitywne: bakterie, grzyby, rzadko inne.
Dwie płci przyspieszają adaptację do zmiennych warunków środowiska, krzyżowanie jest bardziej efektywne niż mutacje, dając większe szanse w wyścigu z wirusami i pasożytami.
Więcej płci umożliwia jeszcze większe zróżnicowanie ale zwiększa koszty udanej reprodukcji; modele matematyczne biologii populacyjnej pokazują, że dwie płci są optymalnym rozwiązaniem.
Większość ryb rafowych zmienia płeć przynajmniej raz w życiu.
Hermafrodytyzm występuje u roślin, robaków, małż, ryb i ludzi.
Istnieją trzy-płciowe mrówki (Pogonomyrmex), których królowa płodzi potomstwo z dwoma rodzajami samców, by spłodzić robotnice i królowe, do przetrwania kolonii potrzebne są 3 linie DNA.
Istnieją też śpiewające ryby z gatunku plainfin midshipman (Porichthys notatus), u których są dwa rodzaje samców!



3.5. Memy i ewolucja kulturowa.

Cywilizacja

"Cywilizacja", od łacińskiego "civilis" = obywatelski, albo "cyvis" = miasto.
Mity hebrajskie słusznie wywodzą cywilizację od wynalazcy rolnictwa Kaina, ale też przypisują mu złe cechy - dlaczego?

Uprawa roli zaczęła się przed ok. 10.000 lat kiedy udomowiono pierwsze zboża.
Kultura zbieracko-łowiecka była zdrowsza, ale mniej liczna.
Wprowadzenie zbóż spowodowało szybki wzrost ludności, ale pogorszenie stanu zdrowia. Pojawiły się zarazy i choroby spowodowane monotematycznym odżywianiem. Tęskniono za złotym wiekiem lub rajem.

Wielkie skupiska ludzi musiały mieć w czasie przerwy w rolniczych pracach jakieś zadania do wykonania, by stłumić agresywne popędy. Cóż lepszego jak budowanie megalitycznych struktur, piramid, rysunków na pustyni, oczywiście uzasadnianie potrzebami religii.

Rozwój społeczny następował w harmonii z przyrodą, duże znaczenie miały cykle roczne, stąd np. święto wiosny.
Rozwój obyczajów i form zachowania częściowo wzorowany był na rytuałach zwierzęcych, co widać w starożytnych tańcach ludowych.
Pęd do władzy, ambicje polityczne to genetycznie uwarunkowane pozostałości atawistyczne do dominacji nad stadem.

Czynniki kulturowe stały się równie ważne jak czynniki genetyczne w dalszej ewolucji.
Ewolucja genetyczna człowieka gra coraz mniejszą rolę, ewolucja kulturowa zmieniła zachowanie i wpływa na ewolucję genetyczną (efekt Baldwina).

J. H. Reichholf, Zagadka rodowodu człowieka (Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 1992)



3.5. Kultura i ewolucja.

Pismo powstało ok. 6.000 lat temu.
Czy był to dobry wynalazek?

Krytyczny okres rozwoju mózgu przypada na okres przed narodzinami i pierwsze miesiące życia.
"Imprinting", czyli natychmiastowe wpojenie wzorca matki po narodzinach, odkryte zostało przez Konrada Lorenza, który matkował gęsiom gęgawym.
Istnieje też płciowy imprinting, niektóre zwierzęta preferują partnerów z gatunku, który się nimi opiekuje, a nie swojego własnego. Byc może fetyszyzm jest rodzajem imprintingu.

Edward O. Wilson stworzył w 1975 roku socjobiologię, naukę będąca syntezą próbującą wyjaśnić obserwowane zachowanie zwierząt i ludzi za pomocą ewolucyjnych przyczyn. Skąd się wziął ten pomysł?
Idea "walki o byt" i przeżywania najbardziej przystosowanych to jeden z efektów książki "O pochodzeniu człowieka i doborze płciowym" (1871) Karola Darwina. Sir Francis Galton, pionier statystycznych metod badania dziedziczności, przyczynił się do powstania eugeniki, idei "poprawy" rasy ludzkiej przez świadomy wpływ na reprodukcję, a więc świadomego ukierunkowania eugeniki.
Brytyjska arystokracja przekonana była o wyższości rasy Anglo-Saxońskiej; Niemcy - rasy aryjskiej.
Eugenika była bardzo popularna w USA na przełomie 19/20 wieku, w stanie Connecticut zakazano małżeństw umysłowo upośledzonym, chorym na padaczkę, zaostrzono przepisy imigracyjne.
Początkowo eugenika nie była rasistowska, zmierzała tylko do likwidacji chorób dziedzicznych.

Genetyka populacyjna: genetyka połączona z teorią ewolucji, rozwinęła się pod koniec lat 1920, w pracach S. Wrighta, J.B.S. Haldana i R. Fishera.
Teza: wszystkie zachowania społeczne kontrolowane są przez dobór naturalny i płciowy.

W.D. Hamilton (1964) przedstawił nowe spojrzenie na ewolucję: geny sterują zachowaniem organizmów realizując swoje długofalowe strategie.
Zachowania altruistyczne mrówek, pszczół podporządkowują życie jednostki całkowicie interesom ogółu.
Dla genów strategia altruizmu odwzajemnionego jest bardzo korzystna i stabilna, ale dla poszczególnych nosicieli niekoniecznie ...
Powstanie płci było korzystne bo pozwalało na mieszanie materiału genetycznego utrudniając działanie pasożytom (teoria "czerwonej królowej").

Edward O. Wilson, "Socjobiologia. Nowa synteza" (1975): właściwą podstawą dla socjologii jest biologia. W 1978 Wilson napisał popularną książkę "O naturze ludzkiej", przedstawiając socjobiologię kultury ludzkiej, a więc próbując podać biologiczne uzasadnienia wszystkich cech kultury! Spotkały go za to liczne prześladowania.
Zachodzi obecnie "ko-ewolucja" biologiczna i kulturowa.

Psychologia ewolucyjna twierdzi, że biologia i ewolucja determinuje zachowania społeczne i psychologię jednostki.
Rozwój języka = zjawisko kulturowe + rozwój struktur mowy mózgu => zmienił społeczeństwa ludzkie i wpłynął na psychologię jednostek.

Wszyscy ludzie rozpoznają twarze, emocje, status społeczny, więzy rodzinne, koncepcje piękna, wyobraźnia, mapy mentalne, skłonności do zabawy, plotkowania, humor ...
Ewolucji ulega język, obyczaje, moda, architektura, sztuka, technologia, tradycje kulinarne...
Szybkie tempo ewolucji kulturowej, koewolucja to jeden z wielu mechanizmów rozwoju mózgu.
Pokrewieństwo genetyczne => pokrewieństwo kulturowe.

W 1569 roku Johannes Goropius Becanus, lekarz i naturalista z Antwerpii, opublikował książkę, w której argumentował, że Adam i Ewa w raju rozmawiali po flamandzku z antwerpskim dialektem i wszystkie inne języki z tego się wywodzą.
W lingwistyce podobne rewelacje ogłaszane są do dzisiejszego dnia, dlatego na pamiątkę Becanusa przyznawane są nagrody Becky za najgłupsze wypowiedzi na temat języka, przez redakcję Language Log.

Zbytnia stabilność cywilizacji może doporwadzić do jej upadku gdy zmienią się warunki życia.
Złożoność cywilizacji sprzyja jej niestabilności, gdyż do jej upadku wystarczy, by jedna z kluczowych grup posiadających niezbędną wiedzę wymarła.
Być może jesteśmy właśnie na drodze ku upadkowi: coraz mniej ludzi wie, jak działają telefony, komputery czy systemy konieczne do utrzymania działania infrastruktury miasta. Żaden człowiek nie potrafi zbudować telefonu komórkowego: potrzeba do tego dużej grupy specjalistów od wielu zagadnień.
Nigdy w historii tak wielu głupich ludzi nie żyło tak dobrze. Mark Bauerlein, Dumbest generation, analizuje przyczyny intelektualnego upadku naszych czasów.

Memetyka

Memy to porcje informacji "wbite do głowy" w okresie wczesnego dzieciństwa (zwiększonej plastyczności mózgu) silnie zakorzeniają się w strukturze połączeń neuronów w mózgu i zachowują się podobnie do genów.
Richard Dawkins (1976) nazwał takie obiekty "memami" (greckie mimeme = naśladownictwo). Symbole graficzne, tradycje, reguły zachowania, sposoby używania narzędzi, tabu, nakazy religijne czy melodie ptaków.

Memetyka ma być teorią form zachowań ludzkich, dawać spójny paradygmat kulturoznawstwa, religioznawstwa, socjologii i innych nauk społecznych.
Główne zadania to: identyfikacja memów, zbadanie sposobu ich powielania się (replikacji), rozprzestrzeniania i ewolucji.
Replikacja - papier, TV, liczy się tylko wierność kopiowania memu z umysłu do umysłu, szybkość tworzenia nowych kopii (płodność), czas życia (trwałość) memu.
Geny - powoli, memy - szybko.
Geny - wierne kopie, memy zmienne.
Moda - zaraźliwy mem.

Mutacje, rekombinacje memów walczą o miejsce w umysłach ich nosicieli, jak wirusy. Współdziałanie symbiotycznie, reakcje alergiczne.
Przeżywalność genu/memu - stabilność cech czy form zachowania. oddziaływanie z innymi, ważna jest cała pula.
Memobot - nosiciel całkowicie oddany rozprzestrzenianiu kontrolującego go memu.
Memoid to nosiciel, który zatracił instynkt samozachowaczy (kamikaze, terroryści, męczennicy).

Mem "Bóg" ciągle ulega ewolucji, wywołuje głębokie zmiany w psychice nosicieli.
Skuteczne działanie memu to łatwe rozmnażanie.
Początkowo memy powodowały wyodrębnienie grup społecznych, ale mem tolerancji nieco osłabił tę tendencję.

Kompleks = zespół działających symbiotycznie wielu memów, obejmuje szeroki zakres zagadnień, porządkuje obraz świata, np. tradycje, styl, ruch społeczny, religijny.
Kompleks silnie oddziałuje, ale jego ewolucja jest wolniejsza.
Kompleksy memetyczne składają się na memotyp osoby, społeczeństw na socjotyp.

Reakcje alergiczne memów prowadzą np. do potrzeby walki politycznej itp.
Memy egzotoksyczne: zwalczają wszystkie inne (rasizm, nazizm, fundamentalizm, nacjonalizm).
Skrajne stanowiska prowadza do arogancji, która nie dopuszcza myśli o ogrnaiczeniach wiedzy na danym etapie.
Ideologia nazistowska i eugenika wynikały z przekonania, że liczą się tylko geny, pochodzenie, a więc nic się nie da zmienić przez wychowanie.
Ideologia komunistyczna zakładała dokładnie przeciwnie, że geny są nieistotne a liczy się tylko wychowanie.
W obu przypadkach był to przejaw arogancji, pozornej wiedzy, przed którą trzeba się strzec.

Modele matematyczne rozwoju procesów kulturowych zaczęto tworzyć w latach 1980.
Ogólny wniosek: zmiany memów zachodzą w krótkim czasie w porównaniu z okresem ich trwania i są trudne do zaobserwowania.

Przystosowanie memów: pozytywny wpływ na sytuacje nosiciela, eliminacja zachowań bezużytecznych, niebezpiecznych.
Dobry mem: łatwo przyswajalny, niezbyt skomplikowany, łatwo transmitowalny, samolubny, usuwający konkurencję, zintegrowany z grupą.
Memy krążą w Internecie, np. "virus hoax": wczoraj Microsoft ogłosił ... jeśli nie ma dokładnej daty to prawie na pewno wygłup, a nie prawdziwy wirus.
Memy przyjmują postać mitów miejskich.
Memy w komputerach mogą być wirusami.

Memy - użyteczna koncepcja, pisma memetyczne, jak to powiązać z neurobiologią?
Identyczne zachowanie pomimo różnych mózgów.
Memy mozna rozpatrywać jako przybliżone stany atraktorowe neurodynamiki sieci realizujących pamięć.
Zbiór stanów pamięci autoasocjacyjnej, realizowanych za pomocą sieci neuronów, której pobudzenia zachowują się tak, jak aktywni agenci programowi, wpływając na skojarzone ze sobą ślady pamięci (czyli innych agentów).
Z tego punktu widzenia można zinterpretować obecnie "prawo umysłu" Charlesa Peirce'a (1892).

Człowiek może "zbuntować się przeciwko tyranii samolubnych replikatorów" (Dawkins), uwolnić się od genetycznie uwarunkowanych popędów i memetycznie uwarunkowanych form zachowań.

Genetyczny determinizm jest szczególnie dobrze widoczny w przypadku mutacji prowadzących do chorób, niedorozwoju, specyficznych zaburzeń, np. płciowych, ale i wrażliwości zmysłów (słuch absolutny, smaki). Działa powoli, tworzy trudne (czasami niemożliwe) do przezwyciężenia tendencje do zachowań.
Neuronalny determinizm jest wynikiem doświadczeń życiowych, wychowania, prania mózgu; nie możemy myśleć inaczej, niełatwo jest zmienić fizyczną strukturę połączeń mózgu, kształtującą się w dzieciństwie.
"Ja" jest czymś więcej niż modelem siebie, z którym się zwykle utożsamiamy, "ja" jest jednym z wielu procesów, realizowanych przez mózg, większości z nich nie możemy doświadczać w świadomy sposób bezpośrednio, stąd trudno jest "poznać samego siebie", czyli stworzyć dobry model tego, czego chce nasz mózg.

Czemu człowiek zachowuje się często irracjonalnie?
Psychologia ewolucyjna odpowiada: ponieważ człowiek znajduje się w bardzo nienaturalnych sytuacjach z punktu widzenia przystosowania ewolucyjnego - wrócimy jeszcze do tego.

Dlaczego rozwijają się pewne zachowania kulturowe? Mogą za nimi stać potrzeby odpowiedniej stymulacji mózgu, konieczne do rozwoju.
Nauka kaligrafii, muzyki, rysunku, wierszy sprzyjały rozwojowi nie tylko specyficznych umiejętności, ale podstawowych mechanizmów, od których zależy inteligencja.
Potrzeba szybkiej i precyzyjnej synchronizacji procesów w mózgu może doprowadzić do wykształcenia się form muzycznych, które sprzyjają rozwojowi takiej synchronizacji, np. polifonicznych fug Bacha, lub szybkiej recytacji w rapie, która wymaga szybkich i precyzyjnych synchronizacji - nic dziwnego, że starsze pokolenie nie rozumie młodzieży.




Następny wykład | Jak działa mózg - spis treści